Źródło publikacji: Gesberg.eu

Obrzęki nóg podczas upałów to bardzo częsta dolegliwość. U jednych objawiają się jako lekka opuchlizna stóp i kostek pod koniec dnia, u innych — jako wyraźna ciężkość, uczucie rozpierania i zauważalne zwiększenie obwodu łydek. Od razu warto zaznaczyć: sam upał nie „tworzy” nowej choroby, ale może wyraźnie nasilać mechanizmy prowadzące do gromadzenia się płynu w tkankach.

Czym jest obrzęk z punktu widzenia fizjologii

Obrzęk to nadmierne nagromadzenie płynu w przestrzeni międzykomórkowej. Na poziomie mikrokrążenia dochodzi do niego wtedy, gdy filtracja płynu z naczyń włosowatych do tkanek zaczyna przeważać nad jego zwrotnym wchłanianiem oraz drenażem limfatycznym. Na tę równowagę wpływają ciśnienie hydrostatyczne w kapilarach, ciśnienie onkotyczne, przepuszczalność ściany naczyniowej oraz zdolność układu limfatycznego do odprowadzania nadmiaru płynu i białek. Kończyny dolne są szczególnie narażone, ponieważ silnie działa na nie siła grawitacji.

Dlaczego właśnie upał nasila obrzęki nóg

1. Organizm rozszerza naczynia skóry, aby oddać nadmiar ciepła

Gdy temperatura otoczenia rośnie, organizm uruchamia termoregulację: naczynia skóry rozszerzają się, a przepływ krwi przez skórę gwałtownie wzrasta, aby przenosić ciepło z głębszych struktur ku powierzchni ciała. W przeglądach dotyczących termoregulacji podkreśla się, że podczas przegrzania skórny przepływ krwi może wzrastać bardzo znacznie, a istotna część rzutu serca kierowana jest właśnie do skóry. To prawidłowa reakcja ochronna, ale ma ona również efekt uboczny: krew aktywniej „przemieszcza się” na obwód.

2. W pozycji stojącej lub siedzącej krew silniej zalega w dolnych partiach ciała

Gdy naczynia w nogach są rozszerzone, a człowiek długo stoi lub siedzi, grawitacja zaczyna odgrywać jeszcze większą rolę. Ciśnienie żylne w zależnych partiach kończyny wzrasta, krew gorzej wraca ku górze, a zastój żylny się nasila. Dla powstawania obrzęku jest to kluczowe, ponieważ ciśnienie żylne bezpośrednio wpływa na hydrostatyczne ciśnienie kapilarne: im wyższe ciśnienie po stronie żylnej mikrokrążenia, tym intensywniej płyn wypychany jest do tkanek. Właśnie dlatego w upały kostki i stopy zwykle puchną bardziej niż rano czy w chłodniejsze dni.

3. Ciepło przyspiesza filtrację płynu do tkanek

Z fizjologicznego punktu widzenia kluczowy mechanizm wygląda tak: upał nasila obwodową wazodylatację, a ta — w połączeniu z pionową pozycją ciała — zwiększa obciążenie hydrostatyczne naczyń kończyn dolnych. W efekcie więcej płynu przechodzi z łożyska naczyniowego do śródmiąższu. Dopóki układ limfatyczny nadąża z odprowadzaniem tego płynu, wyraźny obrzęk może się nie pojawić. Ale jeśli filtracja zaczyna przewyższać możliwości odpływu limfy, pojawia się opuchlizna, uczucie ciężkości i „pełności” nóg.

4. Długie stanie i siedzenie wyłączają naturalną „pompę” łydki

Bardzo ważną rolę odgrywa mięśniowa pompa łydki. W prawidłowych warunkach chodzenie i ruchy w stawie skokowym pomagają krwi żylnej oraz limfie przemieszczać się ku górze. Jednak podczas długiego stania bez ruchu lub wielogodzinnego siedzenia pompa ta działa znacznie słabiej. Badania pokazują, że długotrwałe obciążenie ortostatyczne zwiększa objętość podudzia i wywołuje dyskomfort, a wyższa temperatura otoczenia wpływa na tempo narastania takiego obrzęku. Osobne badania wykazały również, że nawet proste zmiany pozycji ciała oraz przerywanie długiego siedzenia pomagają zmniejszać narastanie obrzęku kończyn dolnych.

5. Jeśli układ żylny lub limfatyczny już działa słabiej, upał nasila problem

U osób z żylakami, przewlekłą niewydolnością żylną, niewydolnością limfatyczną lub mieszanym obrzękiem limfatyczno-żylnym letnie upały są zwykle odczuwane znacznie gorzej. Potwierdzają to również dane obserwacyjne: w badaniu dotyczącym sezonowości obrzęków kończyn dolnych 56,6% pacjentów deklarowało, że w ciepłej pogodzie obrzęki nasilają się. Innymi słowy, upał często nie jest pierwotną przyczyną, lecz działa jako czynnik wzmacniający już istniejący problem.

Dlaczego obrzęki częściej pojawiają się wieczorem

To również można wyjaśnić fizjologicznie. W ciągu dnia człowiek przez wiele godzin pozostaje w pozycji pionowej, na naczynia kończyn dolnych stale działa obciążenie hydrostatyczne, a tkanki stopniowo „gromadzą” płyn. Jeśli dzień jest gorący, naczynia są dodatkowo rozszerzone. Dlatego typowy obraz wygląda następująco: rano obrzęk jest minimalny, a wieczorem staje się wyraźniejszy. Jeśli dodatkowo człowiek mało się rusza, długo siedzi w samochodzie, samolocie lub przy biurku, efekt jeszcze się nasila.

Co pomaga zmniejszyć obrzęki w upały

Aktywność ruchowa

Najprostszym i najbardziej fizjologicznym sposobem jest regularne uruchamianie mięśniowej pompy łydki: chodzenie, wspięcia na palce, ruchy w stawie skokowym, unikanie wielogodzinnego stania i siedzenia bez ruchu. NHS zaleca przy obrzękach łagodną aktywność fizyczną, na przykład spacerowanie, ponieważ poprawia ona krążenie. Jest to szczególnie logiczne właśnie przy „letnich” obrzękach: problem częściej wynika tu nie z ogólnego nadmiaru płynu w organizmie, lecz z miejscowego zastoju żylnego w dolnych partiach nóg.

Unoszenie nóg powyżej poziomu miednicy lub serca

Gdy nogi są uniesione, obciążenie grawitacyjne układu żylnego maleje, a odpływ płynu staje się łatwiejszy. NHS i inne źródła kliniczne dotyczące postępowania w obrzękach zalecają unoszenie nóg na krześle, poduszkach lub wałku, kiedy tylko jest to możliwe. W przypadku „gorącego” obrzęku jest to jedno z najbardziej logicznych działań: jeśli w pozycji pionowej płyn łatwiej przechodzi do tkanek, to w pozycji z uniesionymi nogami łatwiej wraca z powrotem.

Wyroby uciskowe

Jeśli obrzęki powtarzają się regularnie, szczególnie na tle niewydolności żylnej, terapia kompresyjna należy do podstawowych metod o potwierdzonej skuteczności. W zaleceniach ESVS dla pacjentów z przewlekłą chorobą żylną i obrzękiem (CEAP C3) rekomendowana jest kompresja 20–40 mmHg w celu zmniejszenia obrzęku. Owszem, latem noszenie wyrobów uciskowych bywa mniej komfortowe, ale z fizjologicznego punktu widzenia przeciwdziałają one właśnie tej nadmiernej filtracji płynu i zastojowi żylnemu, które nasilają się podczas upału.

Presoterapia: dlaczego jest to jedna z najskuteczniejszych metod walki z obrzękami

W przypadku obrzęków żylnych i limfatycznych kończyn dolnych presoterapia jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych nielekowych metod aparaturowych. W praktyce jest to sekwencyjna kompresja pneumatyczna: mankiety rytmicznie uciskają nogę od dołu ku górze, tworząc falę ciśnienia. Taki tryb pracy imituje działanie mięśniowej pompy łydki, zmniejsza zastój żylny, pomaga przesuwać krew i limfę proksymalnie oraz ogranicza warunki sprzyjające dalszemu przechodzeniu płynu do tkanek.

Dlaczego presoterapia jest szczególnie trafna właśnie przy „letnich” obrzękach? Ponieważ działa bezpośrednio na mechanizm, który w upale cierpi najbardziej: zastój w układzie żylno-limfatycznym kończyn dolnych. Jeśli upał rozszerza naczynia, a mała aktywność wyłącza naturalną pompę łydki, to presoterapia tymczasowo przejmuje część tej funkcji. W zaleceniach ESVS wskazano, że intermittent pneumatic compression może być stosowana w leczeniu obrzęków jako uzupełnienie innych form kompresji lub zamiast nich, jeśli stała kompresja jest źle tolerowana.

Dane kliniczne również potwierdzają skuteczność tej metody. W badaniu Tessari i wsp. u pacjentów z obrzękiem nóg na tle ograniczonej mobilności IPC istotnie zmniejszała obrzęk, poprawiała zakres ruchu w stawie skokowym i jakość życia. W badaniach prowadzonych u osób długo stojących w pracy IPC bezpiecznie i skutecznie zmniejszała ból oraz obrzęk po długotrwałym obciążeniu ortostatycznym; w jednym z badań właśnie protokół oparty wyłącznie na IPC dał najbardziej wyraźne zmniejszenie objawów. Autorzy podkreślają także, że terapia kompresyjna, w tym IPC, należy do najskuteczniejszych interwencji przy zaburzeniach żylnych związanych z zastojem.

Jeśli więc mówimy o typowym zależnym obrzęku nóg w upały, nasilającym się pod wieczór, na tle siedzenia, stania, żylaków lub przeciążenia układu żylno-limfatycznego, presoterapia rzeczywiście należy do najsilniejszych i najbardziej fizjologicznych narzędzi korekcji.

Co jeszcze jest ważne podczas upałów

Warto zmniejszać samo obciążenie cieplne organizmu: unikać długotrwałego przegrzewania, nie stać długo w pełnym słońcu, w miarę możliwości wybierać chłodniejsze pomieszczenia i nie pozostawać bez ruchu podczas podróży. Nie „leczy” to przyczyny, ale zmniejsza nasilenie termoregulacyjnej wazodylatacji, a więc ogranicza warunki sprzyjające nasileniu obrzęku. W praktyce jest to szczególnie istotne dla osób z żylakami, przewlekłą niewydolnością żylną i limfedemą.

Kiedy obrzęku w upał nie można uznać za niegroźny

Jeśli obrzęk pojawił się nagle, jest wyraźny tylko w jednej nodze, towarzyszy mu ból, zaczerwienienie, miejscowe ocieplenie, gorączka lub szybko narasta, nie wygląda to już na zwykły „letni” obrzęk zależny. NHS zaleca pilnie skontaktować się z lekarzem w przypadku nagłego, bolesnego lub jednostronnego obrzęku, a także wtedy, gdy obrzękowi towarzyszą inne niepokojące objawy. Szczególnie niebezpieczne jest połączenie obrzęków nóg z dusznością lub bólem w klatce piersiowej.

Wniosek

Obrzęki nóg w upały nie pojawiają się przypadkowo. Ich fizjologiczną podstawą jest połączenie termoregulacyjnego rozszerzenia naczyń, działania grawitacji, wzrostu żylnego i kapilarnego ciśnienia hydrostatycznego, spadku skuteczności mięśniowej pompy łydki przy małej aktywności oraz przeciążenia odpływu limfatycznego. Właśnie dlatego latem nogi częściej „nabrzmiewają” wieczorem, zwłaszcza jeśli człowiek długo stoi, siedzi lub już ma zaburzenia żylne.

Z takimi obrzękami najlepiej walczyć poprzez oddziaływanie na mechanizmy, a nie tylko na odczucia: więcej ruchu, unoszenie nóg, a w razie potrzeby wyroby uciskowe. Natomiast w przypadku wyraźnych obrzęków żylnych i limfatycznych jednym z najskuteczniejszych rozwiązań jest presoterapia, ponieważ celowo zmniejsza zastój i pomaga przywracać odpływ żylny oraz limfatyczny.

Źródła

• Charkoudian N. Skin blood flow in adult human thermoregulation: how it works, when it does not, and why.
• Lent-Schochet D. et al. Physiology, Edema. StatPearls.
• Stick C. et al. Volume changes in the lower leg during quiet standing and walking as influenced by ambient temperature.
• Santa Cruz M. et al. Seasonal variation in swelling of lower extremity edema.
• ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs.
• Tessari M. et al. Effects of intermittent pneumatic compression treatment on clinical outcomes and biochemical markers in patients at low mobility with lower limb edema.
• Won YH. et al. Intermittent pneumatic compression for prolonged standing workers with leg edema and pain.
• Kim DS. et al. Comparison of intermittent pneumatic compression device and compression stockings for workers with leg edema and pain after prolonged standing.